Alþjóðlegi leikhúsdagurinn er haldinn hátíðlegur um allan heim í dag. Hér á eftir má lesa ávörp í tilefni dagsins, hið íslenska og hið alþjóðlega:
Ávarp á Alþjóðlega leikhúsdeginum 27. mars 2011 eftir Stefán Baldursson, leikstjóra og óperustjóra:
Það er merkilegt að í hinni efnahagslegu kreppu sem ríkt hefur á Íslandi síðustu misseri, hefur listin blómstrað sem aldrei fyrr. Aðsóknarmet eru sett í leikhúsunum, gestafjöldi á tónleika og myndlistarsýningar eykst og fleiri bækur seljast en nokkru sinni fyrr. Það hefur sýnt sig að fólk forgangsraðar öðruvísi en áður og leitar í vaxandi mæli á vit lista og menningar.Í kreppu er mesta ríkidæmi þjóðarinnar fólgið í mannauðnum. Fólk hristir upp í eigin vanahugsun og veitir athygli verðmætum, sem stundum vildu gleymast í þeirri veraldlegu græðgisvæðingu, sem hér herjaði um árabil. Sterkt listalíf á atvinnugrunni hjálpar okkur meira en nokkuð annað að endurreisa ímynd okkar því það veitir fullnægju og raunverulega tilfinningu fyrir ríkidæmi sem mölur og ryð fá ekki grandað. Við erum nefnilega auðug þjóð í menningarlegu tilliti. Hér er atvinnumennska í listum á háu stigi enda grundvallaratriði. Hlúð hefur verið að listmenntun um áratuga skeið og með tímanum hefur uppskeran orðið ríkuleg.
Í flestum listgreinum erum við engir eftirbátar annarra þjóða. Íslensk leiklist er orðin gjaldgeng erlendis. Verk
íslenskra leikskálda eru þýdd og leikin á erlendum tungum. Íslenskir leikstjórar og leikhúsfólk er eftirsótt í
nágrannalöndunum. Þannig hefur hróður íslenskrar leiklistar borist víða síðustu ár enda íslenskt leikhús
ótrúlega fjölbreytilegt og metnaðarfullt. Erlent leikhúsfólk, sem af og til ratar hingað á fundi og ráðstefnur undrast mjög
gæði íslenskra leiksýninga og þær sýningar, sem sýndar eru á erlendri grund vekja oftar en ekki óskipta athygli og vinna iðulega
til verðlauna. Á leiklistarhátíðum, þar sem kostur gefst á að bera leiklist okkar saman við list annarra þjóða, má
ljóst vera að íslensk leiklist stendur leiklist stórþjóðanna síst að baki.
Það er aldrei mikilvægara en í kreppuástandi að listirnar bjóði upp á þá andlegu uppörvun, sem
góðir listviðburðir fela í sér. Yfirvöld og almenningur hafa borið gæfu til að styðja og efla þróun hinna ýmsu listgreina.
Í leikhúsinu hafa orðið stórstígar framfarir síðustu áratugi. Kannski er stærsti ávinningurinn af áratuga
atvinnumennsku í leiklist sá, að augu bókmenntaþjóðarinnar hafa smámsaman opnast fyrir því að skáldverk sviðsins
lýtur öðrum lögmálum en skáldverk orðsins. Leiklistin er nefnilega sjálfstæð listgrein.
Gott handrit er að vísu ómetanlegt og oft nauðsynlegur grunnur að góðri sýningu en er engu að síður
aðeins einn þáttur af mörgum. Handrit höfundar er efniviður til úrvinnslu fyrir leikstjóra og listafólkið sem með honum starfar, hvati til
frekari sköpunar sem ekki síður höfðar til sjónrænna og leikrænna þátta. Það er því ekki til nein endanleg
sviðstúlkun á góðu leikverki – það tekur á sig nýjar myndir á mismunandi tímum.
Leikhúsið er bæði háskóli og fjölleikahús, sem opnar okkur innsýn í ótrúlegustu svið mannlífsins. Það sýnir okkur lífið eins og því var lifað, eins og því er lifaðog eins og hægt væri að lifa því. Leikhúsið er samviska okkar. Þegar best lætur getur það gert okkur að örlítið betri manneskjum. Leikhúsið er áttaviti sem hjálpar okkur að rata í lífinu. Þannig getur leikhúsið hjálpað ráðvilltum nútímamanninum að finna sjálfan sig. Við upplifum atburði leiksins á vitsmunalegum og tilfinningalegum forsendum og förum í gegnum þann sálarinnar hreinsunareld sem til forna var nefndur kaþarsis og grísku harmleikirnir stefndu að. Leikhúsið er því ekki síst mannræktarstöð.
Nýlegar rannsóknir sýna að hinar svokölluðu skapandi greinar, listir og menning, skila miklum fjárhagslegum hagnaði í þjóðarbúið og er það vissulega ánægjulegt. Það sem meira máli skiptir er þó að listafólk leggur til þjóðarbúsins annan og ómældan auð með frammistöðu sinni. Stærsti rekstrarhagnaður listastofnana og hinn eini sanni arður felst að sjálfsögðu í auknu manngildi okkar sjálfra, sem listarinnar fáum að njóta. Lista-og menningarstofnanir okkar eru traustasta vígið í baráttu gegn fáfræði, þröngsýni og vanafestu. Án listsköpunar færi lítið fyrir sjálfstæði okkar sem þjóðar.
Notum listina í endurreisn íslensks samfélags, njótum hennar og eflum hana!
Stefán Baldursson
Ávarp á alþjóðlega leiklistardeginum 27. mars 2011
Leikhúsið í þjónustu mannúðar - eftir leikhúskonuna Jessica A. Kaahwa, Uganda.
Samkoman í dag, á alþjóðlegum degi leiklistarinnar, er sönn mynd af ótrúlegri getu leikhússins að virkja fólk og byggja
brýr.
Hafið þið einhvern tíman hugsað út í það hve öflugt tæki leikhúsið gæti verið til friðar og sátta?
Ríkisstjórnir fjárfesta ógnarsummur í friðarsveitum á átakasvæðum, en fáir líta á raunverulega möguleika
leikhússins til að leysa deilur og átök manna í milli. Hvernig eiga jarðarbúar að skapa alheims frið þegar aðferðirnar og tækin
koma frá framandi og kúgandi öflum?
Leikhúsið breytir mannssálinni á margvíslegan hátt þegar hún er fangi ótta og vantrausts. Þannig breytist sjálfsmynd
hennar og opnar heim ótal tækifæra fyrir fólk og þar með samfélög. Leikhúsið getur gefið lífinu tilgang og jafnframt gert
framtíðina svolítið tryggari. Það getur á afar einfaldan og beinskeyttan hátt haft áhrif á stjórnmálalegt ástand
samfélaga vegna þess að leikhúsinu er ekkert óviðkomandi og það getur tekið á öllum málum, - getur miðlað reynslu sem
hjálpar til við að eyða fordómum og leiðrétta misskilning.
Auk þess býr leikhúsið að reynslu í að tala fyrir og útbreiða sameiginlegar hugmyndir okkar og hugsjónir sem við erum reiðubúin
til að berjast fyrir.
Til að leggja grunninn að framtíð í friði verðum við að byrja á að nota friðsamar aðferðir og leitast við að skilja, virða
og viðurkenna framlag hvers einasta manns til að byggja upp frið. Leikhúsið er þetta alheimstungumál sem við getum nýtt til friðar, skilnings og
sátta.
Með því að virkja leikhúsið, leikara og áhorfendur er hægt að hjálpa mörgum við að hugsa hlutina að nýju, brjóta
niður fyrirfram ákveðnar skoðanir, hvetja til umhugsunar og endurfæðingar nýrrar heimsmyndar og koma þannig mikilvægum
þjóðfélagsbreytingum til leiðar.
Leiklistin á að geta blómstrað innan allra listgreina og þess vegna verðum við að hafa kjark til að stíga skrefið áfram – með
því að sameina leikhúsið lífi okkar og hjálpa okkur þannig að meðhöndla lífsgátur og splundra martröðum
stríðsins.
Í viðleitni til umbreytinga og umbóta samfélagsins hefur leikhúsið margsinnis látið til sín taka þar sem langvarandi
fátækt og sjúkdómar ríkja eða stríðsrekstur. Við höfum orðið vitni að æ fleiri tilfellum þar sem
leikhúsinu hefur tekist að virkja fólk, efla meðvitund þess og aðstoða stríðshrjáða. Vettvangur eins og Alþjóða
leiklistarstofnunin sem hefur að markmiði að „tryggja frið og vináttu milli þjóða“ er vissulega til staðar.
Þess vegna væri það bókstaflega fáránlegt á tímum sem þessum og með fullvissu um áhrifamátt leikhússins að
gera ekki neitt og og láta þess í stað stríðsmenn og sprengingar um að varðveita friðinn á jörðinni okkar. Hvernig í
ósköpunum geta verkfæri óvináttunnar jafnframt þjónað friði og sáttum?
Í dag á alþjóða degi leikhússins bið ég ykkur öll að íhuga þetta og nýta mátt leikhússins sem
alþjóðlegs fyrirbæris til að efla samtal milli manna til samfélagslegra breytinga og endurbóta. Sameinuðu þjóðirnar veita ógrynni
fjár til friðarumleitana um allan heim, - með því að grípa til vopna. Leikhúsið er aftur á móti mannúðlegra,
ódýrara og langtum áhrifaríkari valkostur.
Ef til vill er leikhúsið ekki eini hugsanlegi möguleikinn til þess að berjast fyrir friði en það á að taka það með í
reikninginn sem áhrifaríkt tæki til halda hann.
Jessica A. Kaahwa, Uganda
(Þýðing: Hafliði Arngrímsson)
